BIOGRAFIA
PUBLIKACJE
KSIĄŻKI
ARTYKUŁY
PRZEKŁADY
PUBLIKACJE ZAGRANICZNE
PUBLIKACJE MULTIMEDIALNE
PROGRAMY TELEWIZYJNE
FILMY
GALERIA ZDJĘĆ
FRAGMENTY NAGRAŃ
Słowo kluczowe:
Szukaj w:
   
 
STRONA GŁÓWNA / PUBLIKACJE / KSIĄŻKI / Historia literatury polskiej w rozmowach. XX-XXI wiek
Historia literatury polskiej w rozmowach. XX-XXI wiek

Rozmowy z pisarzami to jeden z efektowniejszych wynalazków literatury polskiej ostatnich dziesięcioleci. "Historia literatury polskiej w rozmowach" to książka, która wpisuje się w tę piękną, choć młodą tradycję rozmów z pisarzami. W tym tomie znajdujemy rozmowy Stanisława Beresia, redaktora „Telewizyjnych Wiadomości Literackich”, emitowanych na antenie TVP 2 i TVP Polonia od 1996 roku (przeciętna oglądalność ok. miliona widzów), przeprowadzone przed kamerami z wybitnymi współczesnymi pisarzami polskimi: Cz. Miłoszem, K. Brandysem, T. Różewiczem, St. Lemem, R. Kapuścińskim, W. Terleckim, W. Dichterem, H. Grynbergiem, Ch. Skrzyposzkiem, A. Zagajewskim, P. Sommerem, T, Jastrunem, A. Bolcką, M. Wilkiem, Z. Kruszyńskim, A. Tuszyńską, A. Sosnowskim, A. Stasiukiem, M. Świetlickim, P. Siemionem, O. Tokarczuk, M. Gretkowską, J. Baczakiem.


Przed kamerami „Telewizyjnych Wiadomości Literackich” wystąpili niemal wszyscy uznani pisarze polscy żyjący w kraju, reprezentanci wszystkich pokoleń XX wieku oraz najróżniejszych orientacji estetycznych m.in. Marcin Baran, Stanisław Bieniasz, Jacek Bocheński, Anna Bolecka, Dariusz Bitner, Stefan Chwin, Wilhelm Dichter, Kinga Dunin, Marek Edelman, Izabela Filipiak, Darek Foks, Michał Głowiński, Manuela Gretkowska, Henryk Grynberg, Marek S. Huberath, Paweł Huelle, Jacek Inglot, Marian Jachimowicz, Irena Jurgielewiczowa, Tomasz Jastrun, Aleksander Jurewicz, Ryszard Kapuściński, Bogusław Kierc, Jarosław Klejnocki, Tadeusz Konwicki, Julian Kornhauser, Włodzimierz Kowalewski, Hanna Krall, Zbigniew Kruszyński, Ryszard Krynicki, Zygmunt Kubiak, Stanisław Lem, Antoni Libera, Ewa Lipska, Czesław Miłosz, Piotr Mitzner, Maciej Melecki, Wiesław Myśliwski, Maciej Niemiec, Marek Nowakowski, Włodzimierz Odojewski, Kazimierz Orłoś, Marek Oramus, Joanna Papuzińska, Jerzy Pilch, Marta Podgórnik, Roman Praszyński, Tadeusz Różewicz, Janusz Rudnicki, Krzysztof Rutkowski, Piotr Siemion, Krzysztof Siwczyk, Andrzej Sapkowski, Piotr Sommer, Ewa Sonnenberg, Andrzej Sosnowski, Andrzej Stasiuk, Grzegorz Strumyk, Piotr Szewc, Jan Józef Szczepański, Jerzy Szuber, Marcin Świetlicki, Dorota Terakowska, Władysław Terlecki, Olga Tokarczuk, Agata Tuszyńska, Adam Wiedemann, Mariusz Wilk, Piotr Wojciechowski, Bohdan Zadura, Andrzej F. Zawada, Rafał A. Ziemkiewicz. Od czasu do czasu redakcji udawało się zaprosić również pisarzy zagranicznych m.in. Amosa Oza, Williama Whartona.

Mało kto wie, jak „rozrzutny” jest system pracy telewizyjnej, więc warto wspomnieć, że materiał do tego typu programów kulturalnych kręcony jest na ogół ze sporą nadwyżką, co oznacza, że nagranie wyjściowe jest czasem nawet kilka razy dłuższe niż wyemitowana rozmowa. Pozostała część materiału idzie na przemiał, bo żaden producent nie ma środków finansowych na archiwizowanie kaset. W efekcie wartościowe i niepowtarzalne wypowiedzi wybitnych poetów i prozaików polskich są kasowane. Filmoteka „Telewizyjnych Wiadomości Literackich” we wrześniu 2001 roku (notabene przy wskaźnikach oglądalności porównywalnych z „Apostrophes” Bernarda Pivota oraz „Kwartetem Literackim” Marcela Reicha-Ranickiego) liczyła sobie ponad pięćset kaset. Niestety, nie sposób ustalić, ile wcześniej zostało skasowanych. Bez wątpienia były wśród nich nagrania unikalne, wyjątkowe.

Na szczęście w pewnym momencie uświadomiłem sobie, że tylko spisując z taśm najbardziej wartościowe rozmowy, uda mi się je ocalić dla historii literatury. Jeśli nie ma sposobu i środków na zachowanie słów wraz z obrazem, należy uratować choćby tylko słowa. Inaczej zniszczone zostanie wszystko. Przez cały zatem rok, nie mając specjalnych złudzeń co losu kaset, z mozołem przenosiłem te rozmowy na papier. W efekcie udało się zredagować czterdzieści pięć wywiadów, obejmujących około dziewięciuset stron komputeropisu, zwierających wierny zapis myśli pisarzy, z którymi spotkałem się przed kamerami „Telewizyjnych Wiadomości Literackich”. Dzięki temu powstała ta książka. To co pozostaje w szufladzie wystarczy na jeszcze jeden, równie opasły tom.

Pisarz przed kamerą telewizyjną jest kimś innym niż w wywiadzie stenografowanym lub rejestrowanym na taśmie magnetofonowej. Poddany silnemu stresowi, wyrwany z przyjaznego mu środowiska, nie reaguje tak samo jak w bardziej typowych i sprzyjających mu sytuacjach (np. podczas wieczoru autorskiego). Zdenerwowany i spięty, często nie jest w stanie opanować emocji, słabiej kontroluje mimikę, gestykulację i tok swoich myśli, nie zawsze umie się skoncentrować, rozpraszany przez techników, mikrofony, silne lampy, kamery, plątaninę kabli pod nogami. Zdarza się, że mówi rzeczy, których nigdy nie powiedziałby w innych okolicznościach.

Stąd telewizyjne rozmowy posiadają wyjątkowy walor autentyzmu, ale zarazem brak im intymności i ciepła. Wielu pisarzom, przywykłym do kontrolowania własnych myśli oraz emocji, sytuacja telewizyjnego nagrania nie zapewnia poczucia elementarnego komfortu psychicznego. Żywiołem telewizyjnej debaty jest improwizacja, ekspresja, zdolność do skrótowości i natychmiastowej riposty, umiejętność opanowania nerwów. Wszystko to na ogół, choć na szczęście nie zawsze, obce jest duszy pisarza. Dlatego zapisy rozmów z bohaterami „Telewizyjnych Wiadomości Literackich” są dokumentami, które zachowują spontaniczność wypowiedzi artystów pióra, a zarazem noszą na sobie ślady ich korektorskich lub autokreacyjnych poczynań. W tym sensie rejestrują to, co w pisarzu instynktowne i niezafałszowane, należące zatem do porządku życia. A zarazem to, co w nim najgłębiej świadome i wypracowane – wywiedzione z obszaru literatury. Dyskusje te w ciekawy i emocjonujący sposób ilustrują burzliwe losy i twórczość najwybitniejszych pisarzy polskich XX wieku.

Czas płynie nieuchronnie, zacierając lub mącąc pamięć pisarzy, a ich samych systematycznie powołując do wieczności. Spośród tych, z którymi rozmawiałem (lub byłem umówiony na nagranie) nie żyją już Stanisław Bieniasz, Kazimierz Brandys, Jerzy Giedroyc, Gustaw Herling-Grudziński, Wacław Iwaniuk, Leo Lipski, Christian Skrzyposzek, Władysław Terlecki. Dla niektórych z nich był to już ostatni wywiad. Paraliżujące jest to poczucie nietrwałości istnienia. I świadomość, jak bardzo zagrożone są człowiecze myśli, utrwalane na papierze, taśmach magnetofonowych, filmowych oraz elektronicznych dyskach. A jednak tylko one w efekcie zostają, bo pamięć o ludziach umiera wraz ze śmiercią najbliższych. Zgromadzone tu rozmowy są zatem dokumentami o szczególnym znaczeniu – jako osobiste wyznania najwybitniejszych pisarzy wszystkich generacji ostatniego stulecia oraz – w warstwie symbolicznej – jako zbiorowy akt oporu twórców przed nicością. To nasza jedyna odpowiedź na przemijanie. Na czym bowiem ostatecznie opiera się trwałość i ciągłość kultury? Na takim właśnie – ponawianym nieustannie – wypowiadaniu i rejestrowaniu naszych myśli, które biegną jak posłańcy przez czas.

z wstępu
 
Stanisław Bereś